Mörkin milli Austur- og Vestur-Melrakkasléttu eru um Blikalónsdal, eitt greinilegasta jarðfall á norð-austursprungubelti Íslands og endar til norðurs í sjó fram; Blikalónunum. Á Austur-Sléttu voru sex stórar bújarðir til forna, Rif, Skinnalón, Harðbakur, Ásmundastaðir, Raufarhöfn og Hóll. Auk þess sem tvíbýlt var á flestum þeirra, tilheyrðu þeim heiðarbýli sem löngu eru komin í eyði.
Þótt Austur-Sléttan væri hrjóstug, var þar gott til sauðfjárbúskapar vegna heiðarlanda og fjörubeitar auk sjávarhlunninda og veiði í ám og vötnum.Gönguleið var frá Blikalóni til Raufarhafnar. Strönd allrar Melrakkasléttu er grýtt og víða flúðir og hættuleg sker skipum, enda hafa fjölmörg skip strandað og víða má sjá leifar þeirra, brot úr byrðingum jafnt sem stóra gufukatla sem enn hanga saman á ryðinu einu þótt hlutverkinu sé lokið. Finna má heimildir um á fimmta tug skipsstranda við Sléttu og það elsta frá því um 1300. Þá eru öll hin eftir sem hvergi finnst stafur um frekar en svo margt annað.
Fyrsta jörð á Austur-Sléttu er Rif sem fór í eyði 1947, m.a. af völdum sjávargangs. Slóði er af þjóðvegi í átt að bæjarstæðinu sem er fremst á Rifstanganum, og var lengi talinn nyrsti tangi landsins. Rifsland nær langt til heiða eins og flestar jarðir aðrar á Sléttu og fylgdu engjar og veiði í vötnum og sjávarhlunnindi. Uppi í heiðinni var eyðibýlið Rifshæðasel sem stundum er nefnt Jóku-Sel. Búið var í Rifshæðaseli til 1837.
Ekið er yfir Rifslæk og skammt fyrir vestan hans er merktur, forn gönguslóði, til Raufarhafnar.
Við tekur Skinnalón, ein af stærstu og áður kostamestu jörðum Sléttunnar. Þar var löngum vel búið og ríkmannlega enda hlunnindi mikil til lands og sjávar. Jörðinni var skipt í tvö býli 1930. Búskapur þar lagðist niður 1950 og fór jörðin þá í eyði en hlunnindum sinnt af eigendum. Leiðin liggur fyrir Skinnalónsbotna og upp á lágan grjóthávaða sem nefnist Hestsheiði og þaðan yfir Forvaðann, áður illfæra mýrarkeldu og út á Hestamöl sem aðskilur Hraunhafnarvatn frá sjó. Þar vestur á mölunum var býlið Hestatóftir sem ekki er vitað hvernær fór í eyði.
Við austurenda Hestmalarinnar var áður leið út á sjálfan Hraunhafnartangann sem er nyrsti oddi landsins á 66°32´2´N. Þar er sjálf Hraunhöfnin. Áberandi er á tanganum dys Þorgeirs Hávarssonar sem féll þar í orrustu og sagt er frá í Fóstbræðrasögu. Þar skal hver maður henda steini í við sína fyrstu komu á staðinn. Einnig má þar sjá minjar um útgerð. Hraunhafnarviti var byggður 1945. Á Hraunhafnartanga og við alla ströndina er mikið kríuvarp auk fjölskrúðugs annars fuglalífs. Vegurinn frá Hestsmöl og upp á Harðbakshálsinn nefnist Leonard eftir þeim vegaverkstjóra sem annaðist vegalagninguna á sínum tíma. Bílfært var milli Kópaskers og Leirhafnar 1928, ári síðar í Grjótnes og Blikalón og til Raufarhafnar 1940.
Eftirtekt vekur lítil þúfa/hóll með priki í toppi um 200 m sunnan þjóðvegarins. Þúfa þessi heitir Meyjarþúfa og fylgir henni sú saga að eitt sinn hafi plága herjaði á Sléttubúa og lagt þá alla að velli utan eina konu og einn karl. Þau hittust á Meyjarþúfu og afrakstur þeirra stefnumóts var ný kynslóð manna á Sléttu.
Komið er að Harðbak, landstórri hlunnindajörð. Tvíbýlt var á Harðbak en búskap þar hætt um 1960 en húsum hefur verið gert mikið til góða og eru nýtt yfir sumartímann. Ekið er um hlöð á Ásmundarstöðum, fyrrum mannmörgu stórbýli og tvíbýli. Jörðin er hlunnindamikil, m.a. reki og æðarvarp en einnig veiði í vötnum. Íbúðarhúsin standa á sandbáru milli Ásmundastaðavíkur og Ásmundarstaðavatns. Búskap hefur verið hætt á báðum býlum en stöðug búsesta auk sumardvalar. Austan víkurinnar er Ásmundarstaðaeyjan og þar er bæði mikið æðarvarp og kríuvarp. Frá Ásmundarstöðum var gönguleið til Raufarhafnar. Á Ásmundarstöðum var forðum bænahús og síðar kirkja. Enn sjást þar leifar af kirkjugarði. Kirkjan á Ásmundarstöðum var lögð niður eftir að kirkja var byggð á Raufarhöfn 1927 sem vígð var 1. janúar 1928 og þangað fluttir ýmsir munir kirkjunnar á Ásmundarstöðum.
Ekið er fyrir lónabotna og komið að jörðinni Höskuldarnesi sem byggð var út úr Ásmundastöðum. Þar er mikil svarðarmýri og land hefur verið þurrkað. Þar var rekið kúabú til 1968 og mjólk seld til Raufarhafnar og sauðfjárbú til 1976, auk þess sem þar var trésmíðaverkstæði. Jörðin er ágætlega búin hlunnindum sem aðrar jarðir Austur-Sléttu. Skammt austan bæjarhúsanna má sjá tvo djúpa gígi eftir sprengjur sem varpað var úr þýskri flugvél á stríðsárunum. Ekið er eftir sjávarkambinum í átt til Raufarhafnar, að Gegnislæk sem skiptir löndum Höskuldarness og Raufarhafnarjarðar. Við ökum í gegnum Raufarhöfn – þorpinu verður gerð sérstök skil í þessari sveitalýsingu.
Landsvæðið sunnan Raufarhafnar, eða frá mörkum Deildarár að Ormarsá tilheyrir Austur-Sléttu. Þar eru þrjár jarðir sem áður töldust allar til klausturjarðarinnar Hóls. Komið er fyrst að Vogi, þar sem lengi var rekinn sauðfjárbúskapur en hefur nú verið lagður af. Þá er komið að Hóli, hinu forna býli þar sem alla tíð hefur verið rekinn myndarlegur sauðfjárbúskapur. Heiðarlönd eru víðáttumikil en ræktunarland takmarkað. Í túnfæti Hóls er þriðja býlið úr Hólslandi hinu forna, Höfði. Þar er myndarlegt sauðfjárbú. Hlunnindi Hólsjarðanna eru talsverð, einkum reki og lax- og silungsveiði.
Úr landi Hóls voru heiðarbýli sem öll eru komin í eyði; Hólkot, Háls og Grasgeiri (1860-1945) sem er skammt vestan Ormarsár, á móti Bláskriðu, handan árinnar. Upp með Deildaránni var býlið Grashóll (1846-1934) úr landi Raufarhafnar sem búið var á frá um 1846 og fram til 1934. Sagnir eru til um enn eitt heiðarbýlið, Krossavelli á Sléttunni er ekki vitað nákvæmlega um staðsetningu þess.
Upp með Ormarsá hafa nú verið byggð veiðihús og sumarhús og þarf engan að undra eins fallegt og landið er allt þar með ánni. Austan Hóls er Raufarhafnarflugvöllur þar sem lengi var haldið uppi áætlunarflugi.
Nýr þjóðvegur yfir Melrakkasléttuna – Hófaskarðsvegur – breytir mjög fyrrum svipmóti ferðamannsins á Melrakkasléttunni; – alfaraleiðin mun liggja um heiðarlöndin og gefa einhverjum innsýn í þá veröld þar sem fólk reyndi að þrauka þorrann og góuna. Margir munu þó taka á sig skemmtilegan krók og aka fyrir Sléttu. Á þeirri leið var byggðin með allri sinni sögu sem sannarlega er vert að kynnast.
